Lektury maturalne
Zapoznaj się z najważniejszymi informacjami
Czytaj świadomie
Powtórka przed maturą
Znajdziesz tutaj uporządkowane opracowania utworów obowiązkowych. Każdy materiał zawiera najważniejsze motywy, problematykę i konteksty, a z czasem zostanie uzupełniony o kurs interaktywny, quiz i dodatkowe materiały.
Carl Spitzweg, Biedny poeta, 1839. Źródło: Wikimedia Commons.
Lektury obowiązkowe
Kliknij wybraną lekturę, aby zobaczyć opracowanie.
Nie znalazłeś czegoś?
Nowe opracowania pojawiają się regularnie.
Antyk
Biblia
Dlaczego warto znać Biblię?
Biblia jest jednym z filarów kultury europejskiej. Niezależnie od światopoglądu warto poznać jej najważniejsze treści, ponieważ od wieków inspiruje twórców i pozostaje jednym z najważniejszych kontekstów wykorzystywanych na maturze z języka polskiego.
Przedstawione w niej wydarzenia obejmują imponujący przedział czasowy – od początków dziejów ludzkości, ukazanych w Księdze Rodzaju, aż po czasy Jezusa Chrystusa i początki naszej ery w realiach Cesarstwa Rzymskiego.
Biblia w kulturze
To skarbnica uniwersalnych motywów, symboli i wartości, do których odwołują się pisarze, poeci, malarze, rzeźbiarze, muzycy i filmowcy. Jej wpływ na rozwój literatury, sztuki i całej cywilizacji europejskiej jest trudny do przecenienia. Biblia jest nie tylko księgą religijną, ale również wybitnym dziełem literackim.
Znajomość najważniejszych ksiąg, motywów i symboli biblijnych ułatwia interpretację wielu lektur obowiązkowych oraz innych tekstów kultury. Dlatego z podstawowymi informacjami dotyczącymi Biblii powinien zapoznać się każdy wykształcony człowiek, a dla maturzysty jest to wiedza wręcz niezbędna.
Motywy biblijne odnajdziemy między innymi w dziełach Leonarda da Vinci, Albrechta Dürera i Rembrandta oraz w utworach Czesława Miłosza i Jana Twardowskiego. Ich znajomość ułatwia interpretację tekstów kultury i pozwala dostrzec liczne nawiązania obecne w literaturze.
Na maturze warto znać:
opis stworzenia świata i człowieka / opowieści o potopie i wieży Babel / historię Mojżesza / księgę Hioba / Pieśń nad Pieśniami / psalmy / przypowieści / Apokalipsę / związki frazeologiczne i symbole pochodzące z Biblii / kontynuacje i nawiązania biblijne / styl biblijny
Języki biblijne
Bibila powstawała przez wieki – najpierw w tradycji jedynie ustnej, z czasem została spisana. Z tego powodu napisana jest w kilku językach.
Stary Testament: hebrajski, aramejski, grecki.
Nowy Testament: aramejski i grecki.
Spisywano ją na rozmaitych materiałach: kamiennych lub glinianych tabliczkach, na papirusie, pergaminie i papierze.
Septuaginta (LXX)
to najstarsze tłumaczenie Starego Testamentu z języka hebrajskiego na język grecki. Powstała w III–II wieku p.n.e. w Aleksandrii, aby Żydzi mieszkający poza Palestyną mogli czytać Pismo Święte w języku, którym posługiwali się na co dzień. Septuaginta odegrała ważną rolę w rozwoju chrześcijaństwa i była często cytowana przez autorów Nowego Testamentu.
Wulgata
to łacińskie tłumaczenie Biblii dokonane przez św. Hieronima na przełomie IV i V wieku n.e. Przez wiele stuleci była oficjalnym tekstem Biblii w Kościele katolickim i wywarła ogromny wpływ na kulturę, literaturę oraz język Europy.
Podział ksiąg
W Starym Testamencie wyróżniamy 46 ksiąg, natomiast w Nowym Testamencie jest ich 27.
Oto najważniejsze:
Stary Testament:
- Pięcioksiąg Mojrzesza (Tora),
- Księga Hioba,
- Księga Psalmów
- Księga Koheleta
- prorocy
- Pieśń nad Pieśniami
Nowy Testament:
- Ewangelie
- Listy Apostolskie
- Dzieje Apostolskie
- Apokalipsa św. Jana
Księgi bibline można też podzielić na trzy grupy ze względu na główną tematykę. Historyczne skupiają sie na głównych wydarzeniach dziejów Izraela, mądrościowe zawierają porady, wskazówki i przykłady, a prorockie odnoszą sie do zapowiadanych wydarzeń i pomagaja interpretować rzeczywistość.
| Stary Testament | Nowy Testament | |
|---|---|---|
| historyczne | Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Jozuego, Księga Sędziów | Ewangelie, Dzieje Apostolskie |
| mądrościowe | Księga Hioba, Psalmy, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Przysłów | przypowieści z Ewangelii, Listy św. Pawła |
| prorockie | Księga Izajasza, Księga Jeremiasza, Księga Ezechiela, Księga Daniela | Apokalipsa św. Jana |
Kanon Pisma Świętego
to zbiór ksiąg uznanych przez Kościół za natchnione i stanowiące oficjalną część Biblii. Słowo „kanon” oznacza normę lub wzorzec. Księgi należące do kanonu zostały uznane za autentyczne i mają szczególne znaczenie dla wiary oraz kultury chrześcijańskiej. Kanon Biblii kształtował się przez wiele wieków, zanim przyjął obecną postać. Poszczególne wyznania chrześcijańskie różnią się liczbą ksiąg Starego Testamentu uznawanych za kanoniczne. Znajomość pojęcia kanon Pisma Świętego pomaga zrozumieć budowę Biblii i jej znaczenie jako jednego z najważniejszych tekstów kultury europejskiej.
Mitologia
Obowiązkowe na maturze:
- Prometeusz
- Porwanie Europy
- Syzyf
- Dedal i Ikar
- Demeter i Kora (Persefona)
- Orfeusz i Eurydyka
- Narcyz
- Tezeusz i Minotaur
- Bogowie olimpijscy
Mitologizmy:
- syzyfowa praca
- ikarowe loty
- pięta Achillesa
- nić Ariadny
- puszka Pandory
- koń trojański
- jabłko niezgody
- stajnia Augiasza
Nawiązania:
- Herbert "Apollo i Marsjasz"
- Staff "Prometeusz"
- Herbert "Stary Prometeusz"
- Miłosz "Orfeusz i Eurydyka"
- Grochowiak "Ikar"
- Szymborska "Utopia"
Czym jest Mit?
Trudno znaleźć właściwe określenie – to opowieść o ustalonej fabule, która jednak może być zapisywana na różne sposoby. Nie ma jednego autora mitów – jego źródła leżą w wyobraźni całej społeczności. Ponieważ przez wieki mity funkcjonowały tylko w tradycji ustnej, mają różne wersje. A autorzy mitologii zajmowali się jedynie ich spisaniem i uporządkowaniem. Maturzysta powinien znać opracowanie przygotowane przez Jana Parandowskiego.
Słowo 'mit’ pochodzi z greckiego mythos, i znaczyło opowieść, myśl, zamysł. Dlatego zbiór mitów – mitologia – jest zapisem przeżyć zbiorowości. Zawiera odpowiedzi na najważniejsze pytania. Pomaga porządkować rozumienie świata. W mitach utrwalone są wzory zachowań, czyli archetypy.
| Bohater mityczny | Uniwersalny wzorzec |
|---|---|
| Syzyf | Symbol ciężkiej, bezowocnej i niekończącej się pracy. |
| Antygona | Symbol wierności własnym wartościom, odwagi i gotowości do poświęcenia. |
| Demeter | Symbol matczynej miłości, troski i cierpienia po stracie dziecka. |
| Ikar | Symbol marzeń, odwagi, brawury oraz przekraczania ludzkich możliwości. |
| Narcyz | Symbol próżności, egoizmu i nadmiernego zachwytu nad samym sobą. |
| Orfeusz | Symbol potęgi miłości, siły sztuki oraz tęsknoty za ukochaną osobą. |
| Prometeusz | Symbol poświęcenia dla dobra innych, buntu przeciw niesprawiedliwości i bezinteresownej pomocy. |
Mit o Labdakidach opowiada o tragicznych losach potomków Labdakosa, króla Teb. Jego bohaterami są między innymi Lajos, Edyp, Antygona, Ismena, Polinejkes i Eteokles. Nad rodem ciąży klątwa, która prowadzi do kolejnych nieszczęść, konfliktów i śmierci. Mit porusza problemy fatum (nieuchronnego przeznaczenia), odpowiedzialności za własne czyny oraz konfliktu między prawem boskim i ludzkim. Stał się inspiracją dla wielu dzieł literackich, przede wszystkim tragedii Król Edyp i Antygona Sofoklesa.
archetyp – uniwersalny wzorzec postaci, sytuacji lub motywu powtarzający się w literaturze i kulturze. Przykładem jest Prometeusz jako symbol poświęcenia dla innych czy Syzyf jako symbol bezowocnej pracy.
topos – utrwalony w kulturze motyw lub temat wielokrotnie wykorzystywany przez twórców różnych epok. Przykładem jest motyw wędrówki, labiryntu czy walki dobra ze złem.
prometeizm – postawa polegająca na poświęceniu własnego dobra dla innych ludzi oraz gotowości do cierpienia w imię wyższych wartości. Nazwa pochodzi od mitu o Prometeuszu.
fatalizm – przekonanie, że los człowieka jest z góry określony i nie można go zmienić. W literaturze antycznej wiąże się z działaniem przeznaczenia.
mimesis – naśladowanie rzeczywistości przez sztukę i literaturę.
katabaza – motyw zejścia bohatera do świata zmarłych. W mitologii greckiej przykładem jest Orfeusz udający się do Hadesu po Eurydykę, a później motyw ten pojawia się w wielu utworach literackich.
heroizm – postawa odznaczająca się niezwykłą odwagą, poświęceniem i gotowością do działania dla dobra innych lub w obronie ważnych wartości.
Antygona
Antygona to tragedia antyczna napisana przez Sofoklesa około 442–441 r. p.n.e. Jest jednym z najsłynniejszych dramatów starożytnej Grecji i należy do tzw. cyklu tebańskiego, opowiadającego o losach rodu Labdakidów. Utwór przedstawia konflikt między Antygoną, która chce zgodnie z prawem boskim pochować swojego brata Polinejkesa, a królem Kreonem, który zakazuje pogrzebu w imię prawa państwowego. Spór bohaterów prowadzi do tragicznych wydarzeń i ukazuje, że obie strony mają swoje racje. Dramat porusza ponadczasowe problemy dotyczące odpowiedzialności, władzy, sumienia oraz wyboru między posłuszeństwem wobec prawa a wiernością własnym wartościom. Dzięki uniwersalnej tematyce Antygona pozostaje jedną z najważniejszych lektur obowiązkowych i często stanowi punkt odniesienia podczas egzaminu maturalnego.
Przykładowe argumenty w pracy maturalnej
Przykład 1: Konflikt wartości
Pytanie z rozprawki: Czy odwaga zawsze wymaga poświęcenia?
Teza: Człowiek odważny musi być gotowy na poświęcenie, jeśli chce pozostać wierny swoim zasadom.
Możliwy argument:
Antygona pokazuje, że wierność własnym przekonaniom może wymagać poświęcenia i odwagi. Bohaterka decyduje się pochować brata mimo zakazu Kreona, ponieważ uważa prawa boskie i obowiązki wobec rodziny za ważniejsze od prawa ustanowionego przez człowieka. Jest świadoma, że złamanie rozkazu oznacza dla niej karę śmierci, jednak nie rezygnuje ze swoich zasad. Nie ulega naciskom ani prośbom Ismeny, która namawia ją do posłuszeństwa wobec władcy. Antygona wybiera wierność własnemu sumieniu, nawet za cenę utraty życia. Jej postawa dowodzi, że obrona wyznawanych wartości często wiąże się z koniecznością poniesienia wysokiej ceny. Utwór Sofoklesa pokazuje, że człowiek staje się naprawdę wolny wtedy, gdy potrafi pozostać wierny swoim przekonaniom, nawet w obliczu cierpienia i nieuchronnych konsekwencji.
Przykład 2: Władza i odpowiedzialność
Pytanie z rozprawki: Czy władza może prowadzić do zguby?
Teza: Nieumiejętnie sprawowana władza może doprowadzić człowieka do moralnej i życiowej klęski.
Możliwy argument:
Losy Kreona pokazują, że władza pozbawiona pokory i gotowości do wysłuchania innych może prowadzić do tragedii. Władca uparcie broni swojej decyzji o zakazie pochówku Polinejkesa, ignorując ostrzeżenia Tejrezjasza i prośby Hajmona. Uważa, że cofnięcie wydanego rozkazu osłabi jego autorytet i podważy władzę. Dopiero gdy dostrzega konsekwencje swojej pychy, postanawia zmienić decyzję, jednak jest już za późno, by zapobiec śmierci Antygony, Hajmona i Eurydyki. Kreon traci najbliższych i pozostaje samotny, świadomy własnych błędów. Historia ta pokazuje, że dobry władca powinien kierować się nie tylko stanowczością, ale również rozwagą, pokorą i umiejętnością przyznania się do pomyłki.
Problemy i motywy w Antygonie
- wierność własnym wartościom
- konflikt sumienia i prawa
- odpowiedzialność za władzę
- wybór pomiędzy obowiązkiem a miłością do rodziny
- prawa boskie i prawa ludzkie
- konflikt tragiczny
- pycha
- poświęcenie
Najczęściej zadawane pytania o Antygonę?
Dlaczego Antygona złamała zakaz Kreona?
Antygona złamała zakaz Kreona, ponieważ uważała, że prawa boskie są ważniejsze od praw ustanowionych przez człowieka. Czuła obowiązek godnego pochowania brata, nawet jeśli groziła jej za to kara śmierci. Kierowała się własnym sumieniem i wiernością rodzinie.
Na czym polega konflikt tragiczny?
Konflikt tragiczny polega na tym, że bohater musi dokonać wyboru między dwiema równorzędnymi racjami, a każda decyzja prowadzi do cierpienia. W Antygonie bohaterka wybiera między posłuszeństwem wobec prawa państwowego a obowiązkiem wobec rodziny i praw boskich.
Kim był Tejrezjasz?
Tejrezjasz był ślepym wieszczem, który przewidywał przyszłość i odczytywał wolę bogów. Ostrzegł Kreona przed skutkami jego decyzji, jednak król początkowo zlekceważył jego słowa. Dopiero później zrozumiał swój błąd.
Jak kończy się „Antygona”?
Antygona zostaje skazana na śmierć i odbiera sobie życie. Na wieść o jej śmierci ginie również Hajmon, a następnie Eurydyka. Kreon pozostaje samotny i uświadamia sobie, że jego pycha doprowadziła do tragedii.
Iliada
Homer
Autor Iliady i Odysei, uznawany za najwybitniejszego poetę starożytnej Grecji. Jego eposy ukształtowały europejską kulturę i stały się źródłem wielu motywów literackich, takich jak podróż, bohaterstwo czy konflikt człowieka z losem. Tradycja przypisuje Homerowi autorstwo obu eposów, choć współcześni badacze dyskutują, czy oba stworzył jeden poeta.
Epos homerycki
Najstarszy gatunek epicki, przedstawiający losy bohaterów na tle ważnych wydarzeń historycznych lub mitycznych. Cechuje go podniosły styl, rozbudowane opisy, porównania homeryckie, inwokacja oraz obecność bogów wpływających na wydarzenia.
Realizm – Sposób przedstawiania świata zgodny z prawdopodobieństwem i obserwacją rzeczywistości. W eposach Homera realizm przejawia się m.in. w szczegółowych opisach walk, uzbrojenia, codziennych zajęć, obyczajów oraz zachowań ludzi.
Fantastyka – elementy nadprzyrodzone, które nie występują w rzeczywistości. W Iliadzie i Odysei należą do nich ingerencje bogów, potwory, czarodziejki czy niezwykłe miejsca, które współistnieją z realnym światem ludzi. Dzięki temu świat ludzi przenika się ze światem bogów.
Idealizacja – przedstawianie postaci lub wydarzeń w sposób wyolbrzymiający ich zalety. Homer ukazuje swoich bohaterów jako odważnych, honorowych i niezwykle silnych, czyniąc z nich wzorce wojownika i władcy.
Styl eposu
Styl eposu jest uroczysty i podniosły. Charakteryzują go rozbudowane opisy, epitety stałe (np. „szybkonogi Achilles”), porównania homeryckie, rozbudowane mowy bohaterów oraz inwokacja, czyli uroczysty zwrot do muzy z prośbą o natchnienie rozpoczynający utwór.
epitet stały
Określenie powtarzane przy tym samym bohaterze lub przedmiocie, np. „szybkonogi Achilles” czy „różanopalca Jutrzenka”. Podkreśla najważniejsze cechy postaci i nadaje utworowi rytmiczność.
inwokacja
Uroczysty zwrot do muzy z prośbą o natchnienie. Jest tradycyjnym elementem rozpoczynającym epos.
porównanie homeryckie
Rozbudowane porównanie, w którym obok głównego obrazu pojawia się dodatkowy opis lub scena. Spowalnia akcję i wzmacnia obrazowość utworu.
Heksametr
Heksametr to sześciostopowy wzorzec rytmiczny charakterystyczny dla starożytnych eposów greckich. Dzięki regularnemu rytmowi ułatwiał zapamiętywanie i ustne wykonywanie utworów przez aojdów i rapsodów.
W języku greckim opierał się na układzie sylab długich i krótkich, dlatego nie da się go dokładnie odtworzyć w języku polskim. Jego regularny rytm ułatwiał zapamiętywanie i ustne wykonywanie utworów.
Ciekawostka: Nazwa heksametr pochodzi od greckich słów heksa („sześć”) i metron („miara”). Każdy wers składa się z sześciu stóp metrycznych.
Schemat
— ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — X
gdzie:
— sylaba długa,
∪ – sylaba krótka,
X – sylaba długa lub krótka
Grecy
Agamemnon
Król Myken i głównodowodzący wojsk greckich. Jego konflikt z Achillesem osłabia Greków i staje się osią wydarzeń „Iliady”.
Achilles
Najważniejszy bohater Iliady. Najdzielniejszy wojownik Greków. Po utracie przyjaciela Patroklosa wraca do walki, kierowany pragnieniem zemsty.
Patroklos
Najbliższy przyjaciel Achillesa. Jego śmierć z rąk Hektora odmienia losy wojny.
Odyseusz
Król Itaki, słynący z inteligencji i sprytu. Bohater „Odysei” oraz pomysłodawca podstępu z koniem trojańskim.
Menelaos
Król Sparty i mąż Heleny. To porwanie jego żony przez Parysa staje się bezpośrednią przyczyną wojny trojańskiej.
Nestor
Sędziwy król Pylos. Ceniony za mądrość i doświadczenie, często udziela rad greckim wodzom.
Bogowie
Zeus
Najwyższy z bogów olimpijskich. Czuwa nad przebiegiem wojny, starając się zachować równowagę między stronami.
Atena
Bogini mądrości i strategii wojennej. Wspiera Greków, zwłaszcza Odyseusza i Achillesa.
Hera
Żona Zeusa i opiekunka małżeństwa. Sprzyja Grekom z powodu urazy do Parysa.
Apollo
Bóg światła, sztuki i łucznictwa. Chroni Trojan i zsyła zarazę na obóz Greków.
Afrodyta
Bogini miłości i piękna. Opiekuje się Parysem i Heleną, których związek doprowadza do wojny.
Posejdon
Bóg mórz. Najczęściej sprzyja Grekom, choć niekiedy działa zgodnie z wolą Zeusa.
Trojanie
Hektor
Największy bohater Troi i syn króla Priama. Walczy przede wszystkim w obronie ojczyzny i rodziny.
Priam
Król Troi. Po śmierci Hektora błaga Achillesa o wydanie ciała syna, ukazując ludzkie oblicze wojny.
Parys
Syn Priama. Porywa Helenę, wywołując wojnę trojańską.
Helena
Żona Menelaosa, uznawana za najpiękniejszą kobietę świata. Jej uprowadzenie staje się pretekstem do wojny.
Andromacha
Żona Hektora. Symbol cierpienia kobiet i rodzin dotkniętych wojną.
Eneasz
Trojański wojownik, który według tradycji ocalał z upadku miasta. Jest bohaterem późniejszej „Eneidy” Wergiliusza.
Najważniejsze motywy Iliady: wojna • honor • sława • przeznaczenie • gniew • podróż • ingerencja bogów
Średniowiecze
Bogurodzica
Bogurodzica jest modlitwą skierowaną do Matki Bożej, którą wierni proszą o wstawiennictwo u Chrystusa. W pierwszej strofie zwracają się do Maryi jako Matki Boga, prosząc ją o wyjednanie łask dla ludzi. W drugiej strofie modlitwa kierowana jest do Chrystusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Prośby dotyczą zarówno życia doczesnego – pomyślności i godnego życia na ziemi – jak i życia wiecznego, czyli osiągnięcia zbawienia po śmierci. Utwór ukazuje średniowieczny obraz świata, w którym człowiek zwraca się do Boga przez świętych pośredników.
- arcydzieło średniowiecznej literatury religijnej
- zabytek języka polskiego
- śpiewana jako carmen patrium (hymn, pieśń ojców)
- śpiewano ją pod Grunwaldem i w czasie koronacji Jagiellonów
- autorstwo nieznane, choć przypisywano je św. Wojciechowi
- najstarsza wersja obejmuje 2 zwrotki, pozostałe (w sumie jest czternaście) dopisano z czasem
- archaizmy świadczą, że powstała ok. XIII wieku
- polskie dzieło oryginalne – nie znaleziono w innych językach pierwowzoru
| Typ archaizmu | Na czym polega? | Przykład |
|---|---|---|
| Fonetyczny | Zmieniło się brzmienie wyrazu. | sławiena, Krzciciel |
| Leksykalny (słownikowy) | Dawne słowo lub znaczenie wyrazu. | Gospodzin, zyszczy, zwolena |
| Fleksyjny | Dawna odmiana wyrazu. | Bogurodzica dziewica, raczy |
| Składniowy | Dawny szyk wyrazów w zdaniu. | Twego dziela Krzciciela |
| Słowotwórczy | Dawna budowa wyrazu. | Bożyc |
Lament Świętokrzyski
Najważniejsze archaizmy
- bracia miła – drodzy ludzie
- skorżyć – skarżyć się
- zamętek – rozpacz, smutek
- gody – uroczystość, święto (tu ironicznie: męka Jezusa)
- dziatki – dzieci
- maciory – matki
- żebrząta – niemowlęta
- wżdy – zawsze
- iż – że
Znaczenie utworu:
Maryja zwraca się do wszystkich ludzi i prosi, aby wysłuchali jej skargi oraz współczuli cierpiącej matce.
Prosi, aby żałowali razem z nią. Miała jedynego syna, którego straciła.
Patrzy na zakrwawione ciało biczowanego Jezusa.
Następnie zwraca się bezpośrednio do Jezusa. Chciałaby przejąć Jego cierpienie, ponieważ zawsze mu wiernie służyła.
Mówi, że gdyby mogła go dosięgnąć (bo wisi na krzyżu), to podtrzymałaby mu opadającą głowę i podała coś do picia (Jezus w pewnym momencie powiedział „Pragnę”)
Następnie zwraca się ze skargą do archanioła Gabriela – przypomina zwiastowanie i z bólem pyta, dlaczego obiecana radość zamieniła się w cierpienie.
Na końcu zwraca się do wszystkich matek, prosząc je o modlitwę za dzieci i uświadamiając, jak wielkim cierpieniem jest utrata syna.
Porównanie Lamentu z Bogurodzicą:
Bogurodzica — Królowa Nieba
W Bogurodzicy Maryja jest postacią świętą, przebywającą w Niebie razem z Janem Chrzcicielem i Trójcą świętą – można się do niej zwracać z prośbami i mieć nadzieję, że wyprosi modlącym się wszelkie łaski.
Lament — cierpiąca matka
W Lamencie jest zwykłą kobietą, opłakującą cierpienie i śmierć ukochanego syna. Nie ma żadnej mocy, by poprawić jego sytuację. Jej pokorna postawa ukazuje wielki ból, jaki towarzyszył biczowaniu i męce na krzyżu.
Motyw Stabat Mater Dolorosa
Stabat Mater Dolorosa (łac. „Stała Matka Boleściwa”) to średniowieczny motyw ukazujący Maryję stojącą pod krzyżem i opłakującą śmierć Jezusa. W „Lamencie świętokrzyskim” Maryja została przedstawiona przede wszystkim jako cierpiąca matka, a nie odległa Królowa Niebios.
Zapamiętaj:
- monolog liryczny
- średniowieczna polska literatura religijna
- planctus / plankt
- liryka bezpośrednia
- humanizacja Maryi
Kto jest odbiorcą słów Maryi w poszczególnych zwrotkach?
Maryja zwraca się do kilku adresatów:
- ludzi („Posłuchajcie, bracia miła”) – prosi o współczucie i wysłuchanie jej skargi;
- Jezusa – opłakuje cierpiącego Syna i wyraża swój ból;
- Archanioła Gabriela – przypomina mu zwiastowanie i pyta, dlaczego obietnica radości zamieniła się w cierpienie;
- pozostałych matek – przestrzega je przed bólem utraty dziecka i prosi, aby modliły się za swoje dzieci.
Podaj znaczenie epitetów: "krwawa głowa", "krwawa godzina", "krwawe gody".
- krwawa głowa” – podkreśla cierpienie Jezusa ukoronowanego cierniem i jego mękę.
- „krwawa godzina” – oznacza czas ukrzyżowania, moment największego cierpienia Chrystusa.
- „krwawe gody” – ironiczne określenie śmierci Jezusa; zamiast radosnego święta odbywa się tragiczne „zaślubienie” z krzyżem i ofiarą.
Wszystkie te epitety wzmacniają dramatyzm utworu i oddziałują na emocje odbiorcy.
Jaki sens mają słowa skierowane do archanioła Gabriela?
Maryja przypomina Gabrielowi zwiastowanie, podczas którego zapowiedział narodziny Syna Bożego i wielką radość. Konfrontuje tę obietnicę z obecnym cierpieniem pod krzyżem. Jej słowa wyrażają ból, rozczarowanie i próbę zrozumienia sensu wydarzeń.
Co mówi Maryja do pozostałych matek?
Maryja zwraca się do wszystkich matek, aby uświadomić im, jak wielkim cierpieniem jest utrata dziecka. Prosi je, by modliły się za swoje dzieci i współczuły jej. Dzięki temu jej doświadczenie staje się uniwersalne – reprezentuje ból każdej matki, która cierpi z powodu nieszczęścia swojego dziecka.
Dlaczego „Lament świętokrzyski” jest przykładem liryki bezpośredniej?
Lament świętokrzyski jest przykładem liryki bezpośredniej, ponieważ podmiot liryczny (Maryja) wypowiada się w pierwszej osobie i bezpośrednio ujawnia swoje uczucia. Zwraca się do różnych adresatów – ludzi, Jezusa, archanioła Gabriela oraz wszystkich matek – wyrażając ból, rozpacz i bezsilność po śmierci Syna. Dzięki temu odbiorca poznaje jej emocje i współodczuwa cierpienie.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
W średniowieczu śmierć stała się jednym z najważniejszych tematów kultury i literatury, ponieważ chrześcijański światopogląd oraz doświadczenia epoki skłaniały ludzi do refleksji nad przemijaniem i zbawieniem.
Dlaczego motyw śmierci był tak ważny?
- chrześcijańska wizja życia jako drogi do zbawienia,
- częste epidemie i wojny,
- wysoka śmiertelność i krótka długość życia,
- dydaktyczna funkcja literatury (memento mori, ars moriendi).
Europa rzeczywiście często doświadczała:
- epidemii (zwłaszcza czarnej śmierci w XIV w.),
- licznych wojen,
- głodu,
- wysokiej śmiertelności dzieci,
- publicznych egzekucji.
Śmierć była stale obecna w codziennym życiu.
Literatura miała uczyć, jak żyć i jak dobrze umrzeć. Stąd:
- memento mori,
- ars moriendi,
- danse macabre,
- utwory takie jak Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią.
Inwokacja – cel utworu – natura Śmierci
Utwór rozpoczyna się inwokacją, czyli uroczystym zwrotem autora do Boga z prośbą o pomoc w napisaniu dzieła. Podkreśla, że jego celem jest oddanie chwały Bogu oraz moralne pouczenie ludzi.
Gospodzinie wszechmogący,
Nade wszytko stworzenie więcszy,
Pomoży mi to działo słożyć,
Bych je mógł pilnie wyłożyć
Ku twej fały rozmnożeniu,
Ku ludzkiemu polepszeniu!
Następnie autor zwraca się bezpośrednio do odbiorców, zachęcając ich do refleksji nad przemijaniem i nieuchronnością śmierci.
Wszytcy ludzie, posłuchajcie,
Okrutność śmirci poznajcie!
Śmierć została ukazana jako siła powszechna i nieunikniona. Nie oszczędza nikogo – niezależnie od wieku, pochodzenia czy pozycji społecznej. Wszyscy ludzie są wobec niej równi.
Bądź to stary albo młody,
Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody
Historia Mistrza Polikarpa – pytania o naturę Śmierci
Mistrz Polikarp jest uczonym i człowiekiem głęboko wierzącym. Zamiast uciekać przed Śmiercią, pragnie ją poznać i zrozumieć. Gdy staje z nią twarzą w twarz, początkowo ogarnia go strach, jednak szybko odzyskuje odwagę i rozpoczyna rozmowę.
Najbardziej interesuje go:
- pochodzenie Śmierci – pyta, skąd się wzięła i kiedy się narodziła;
- przyczyna ludzkiej śmiertelności – chce wiedzieć, dlaczego ludzie muszą umierać;
- czy można przekupić lub przebłagać Śmierć, aby ocaliła życie człowieka.
Miła Śmierci, gdzieś się wzięła,
Dawno liś się urodziła?
Przecz chcesz ludzie żywota zbawić,
Czemu twą łaskę stracili?
Śmierć wyjaśnia, że pojawiła się na świecie w wyniku grzechu pierworodnego, gdy Adam i Ewa złamali Boży zakaz. Podkreśla również, że działa z woli Boga i nie można jej przekupić ani uniknąć.
Czego uczy Śmierć?
W rozmowie z Mistrzem Polikarpem Śmierć przedstawia swoją naturę. Jest wszechobecna, nieprzekupna i całkowicie sprawiedliwa – działa z woli Boga i nie można jej oszukać ani uniknąć. Zabiera wszystkich ludzi bez względu na ich wiek, majątek czy stanowisko.
Dzirżę kosę na rejistrze,
Siekę doktory i mistrze.
Jednocześnie Śmierć bezlitośnie ocenia ludzi. Wyśmiewa ich pychę, chciwość, obłudę, nieuczciwość i żądzę władzy. Szczególnie krytykuje tych, którzy nadużywają swojej pozycji – duchownych, sędziów, lekarzy, kupców czy możnych. Dzięki temu utwór nabiera charakteru satyry społecznej, ukazującej wady różnych stanów.
Nie chodzi jednak wyłącznie o krytykę. Autor przypomina, że największą wartością nie są bogactwo ani zaszczyty, lecz uczciwe życie i gotowość na spotkanie z Bogiem. Wobec śmierci wszyscy są równi, dlatego człowiek powinien żyć pokornie i pamiętać o przemijaniu.
memento mori
Pamiętaj o śmierci – średniowieczna zasada przypominająca, że życie człowieka jest krótkie, a śmierć nieuchronna. Jej celem nie było wzbudzenie lęku, lecz zachęcenie do życia zgodnego z zasadami wiary i przygotowania się na spotkanie z Bogiem.
Przykłady:
- Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią,
- motyw czaszki i klepsydry w sztuce,
- napisy na nagrobkach i ścianach klasztorów.
danse macabre
Taniec śmierci – motyw ukazujący Śmierć prowadzącą do wspólnego tańca ludzi wszystkich stanów: papieża, króla, rycerza, kupca czy chłopa. Przypomina, że wobec śmierci wszyscy są równi i nikt nie uniknie swojego losu.
Przykłady:
- Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią,
- średniowieczne freski przedstawiające taniec śmierci (np. w kościołach Europy),
- drzeworyty Hansa Holbeina Młodszego (Taniec śmierci).
ars moriendi
Sztuka dobrego umierania – zbiór wskazówek uczących, jak przygotować się do śmierci. Podkreślano znaczenie modlitwy, sakramentów, skruchy i dobrych uczynków, aby osiągnąć zbawienie.
Przykłady:
- średniowieczne traktaty Ars moriendi,
- sceny śmierci świętych i ludzi pobożnych,
- modlitwa i sakramenty przedstawiane w sztuce średniowiecznej.
Śmierć nie jest w tym utworze postacią złą. Jest wykonawcą Bożej woli i przypomina ludziom o porządku świata ustanowionym przez Boga.
Pieśń o Rolandzie
Etos rycerza
- powinien być dobrze urodzony
- powinien odznaczać się urodą, siłą i sprawnością fizyczną
- dba o wygląd: jest bogato odziany, w walce nosi wyszukaną zbroję
- silny i sprawny fizycznie – ciężka zbroja wymagała dużej wytrzymałości
- dba o sławę i szuka okazji by udowodnić swa dzielność
- często bierze udział w pojedynkach
- w potyczkach zawsze walczy uczciwie, jak przeciwnik spadł z konia, prawdziwy rycerz też schodzi na ziemię
- cechuje go wielka odwaga
- ma damę swego serca, której wiernie służy
- najważniejszy jest honor – rycerz nie może się poddać
- nie może się wycofać, bo oznaczałoby to tchórzostwo
- nigdy nie może okazać strachu
- śmierć na polu bitwy jest godnym zakończeniem życia
Trubadurzy i truwerzy
byli średniowiecznymi poetami, kompozytorami i wykonawcami własnych utworów. Podróżowali od zamku do zamku, występowali na dworach możnych i rycerzy, dostarczając rozrywki, ale także kształtując wzorce zachowania i ideały epoki. Byli czymś w rodzaju średniowiecznych artystów, bardów i autorów piosenek w jednej osobie.
Gdyby nie było telefonów, telewizji ani Spotify, a raz na kilka tygodni do waszej miejscowości przyjeżdżał świetny muzyk z nowymi piosenkami i opowieściami z całego kraju – czy poszlibyście go posłuchać?
Sceny, które warto znać:
- Zdrada Ganelona.
- Bitwa w wąwozie Roncevaux.
- Scena z olifantem (Roland odmawia zadęcia w róg, później robi to zbyt późno).
- Śmierć Rolanda.
- Sąd nad Ganelonem.
Pieśń o Rolandzie – najważniejsze wydarzenia
- Karol Wielki walczy w Hiszpanii z Saracenami już od siedmiu lat. Zdobył prawie cały kraj, została tylko Saragossa rządzona przez króla Marsyla.
- Marsyl udaje, że chce pokoju. Wysyła posłów z obietnicą, że przyjmie chrześcijaństwo i podporządkuje się Karolowi. W rzeczywistości jest to podstęp.
- Ganelon zdradza. Karol wysyła go jako posła. Ganelon nienawidzi Rolanda (który wskazał go na tę niebezpieczną misję), więc zawiera tajny układ z Marsylem. Postanawiają doprowadzić do śmierci Rolanda.
- Roland dowodzi tylną strażą wojsk Karola podczas odwrotu przez Pireneje. W wąwozie Roncevaux Saraceni zastawiają na niego zasadzkę.
- Oliwier radzi Rolandowi zadąć w róg (olifant), aby wezwać Karola na pomoc. Roland odmawia, ponieważ uważa, że byłoby to oznaką tchórzostwa i ujmą dla rycerskiego honoru.
- Dochodzi do krwawej bitwy. Rycerze walczą niezwykle dzielnie, ale są zbyt nieliczni. Giną niemal wszyscy najważniejsi bohaterowie, w tym Oliwier i arcybiskup Turpin.
- Roland dmie w róg zbyt późno. Robi to dopiero wtedy, gdy bitwa jest już przegrana. Trąbi z taką siłą, że pękają mu skronie. Karol słyszy sygnał i zawraca, ale nie zdąża uratować swoich rycerzy.
- Śmierć Rolanda. Przed śmiercią próbuje zniszczyć swój miecz Durendal, aby nie dostał się w ręce wroga, ale miecz okazuje się niezniszczalny. Roland umiera modląc się, zwrócony twarzą ku Hiszpanii. Jego duszę do nieba zabierają aniołowie – znak, że umiera jako święty rycerz.
- Karol Wielki mści śmierć Rolanda. Wraca, pokonuje Saracenów i zdobywa Saragossę.
- Ganelon zostaje osądzony za zdradę. W pojedynku sądowym okazuje się winny i zostaje skazany na okrutną śmierć – rozerwanie przez konie.
Skąd wzięła się legenda o Rolandzie?
U jej podstaw leży prawdziwe wydarzenie z 15 sierpnia 778 roku. Podczas odwrotu wojsk Karola Wielkiego z Hiszpanii tylna straż, dowodzona przez Rolanda, została napadnięta w wąwozie Roncevaux przez baskijskich górali i całkowicie wybita. O tym wydarzeniu wspomina kronikarz Eginhard w Żywocie Karola Wielkiego. Z biegiem czasu skromny epizod historyczny obrósł legendą. Napastników zastąpiono Saracenami, wprowadzono postać zdrajcy Ganelona i ukazano walkę jako obronę chrześcijaństwa. Tak narodziła się Pieśń o Rolandzie – najstarszy francuski epos rycerski, który przez wieki był przekazywany przez trubadurów i truwerów, zanim został zapisany w XI wieku.
Renesans
Kochanowski - Treny IX, X, XI
Renesansowy światopogląd Jana Kochanowskiego
Humanizm
- wiara w wartość i godność człowieka,
- przekonanie, że człowiek dzięki rozumowi może poznawać świat i doskonalić siebie,
- hasło: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Terencjusz)
Stoicyzm
- cnota jest najwyższym dobrem,
- należy zachować spokój wobec przeciwności losu,
- nie warto rozpaczać z powodu rzeczy, na które nie mamy wpływu.
Harmonia świata
- świat jest rozumnie urządzony,
- istnieje ład i porządek ustanowiony przez Boga,
- człowiek może ten porządek poznawać
Treścią „Trenów” jest kryzys światopoglądowy Jana Kochanowskiego – ojca, filozofa i poety, ponieważ śmierć Urszulki zburzyła jego dotychczasowy system wartości. Kochanowski zwątpił w skuteczność stoickiej filozofii, moc ludzkiego rozumu oraz sprawiedliwość Bożego porządku świata. Cykl przedstawia dramat człowieka, który pod wpływem osobistej tragedii traci poczucie sensu i bezpieczeństwa, a następnie stopniowo odbudowuje swój świat wartości.
- Tren IX – kryzys mądrości (stoicyzmu),
- Tren X – kryzys wiary i pytań metafizycznych,
- Tren XI – kryzys cnoty i sprawiedliwości.
Czym jest tren?
to gatunek liryki żałobnej o charakterze elegijnym, poświęcony osobie zmarłej. Wyraża ból po jej śmierci, ukazuje cierpienie osób pozostających przy życiu oraz podejmuje próbę odnalezienia pocieszenia i pogodzenia się ze stratą. Tradycyjny tren składa się z kilku charakterystycznych elementów:
- pochwały zmarłego (ukazania jego zalet i cnót),
- ukazania wielkości poniesionej straty,
- wyrażenia bólu i żalu po śmierci bliskiej osoby,
- poszukiwania pocieszenia i próby ukojenia cierpienia,
- napomnienia (refleksji lub pouczenia skierowanego do żyjących).
Nowatorstwo „Trenów” Jana Kochanowskiego
Jan Kochanowski odnowił gatunek trenu, świadomie odchodząc od antycznej tradycji. Wprowadził kilka istotnych zmian:
- Bohaterką trenów uczynił dziecko – Urszulkę. W starożytności treny poświęcano wybitnym postaciom: bohaterom, władcom czy mężom stanu. Kochanowski pokazał, że również śmierć kilkuletniego dziecka zasługuje na tak podniosły utwór.
- Stworzył cykl dziewiętnastu trenów, a nie pojedynczy utwór. Dzięki temu ukazał kolejne etapy przeżywania żałoby – od rozpaczy i buntu po stopniowe odzyskiwanie wewnętrznej równowagi.
- Nadał trenom bardzo osobisty charakter. Zamiast zachować dystans, poeta opisał własne doświadczenie cierpienia i kryzys światopoglądowy.
- Podważył renesansowe ideały – w Trenach zakwestionował skuteczność stoicyzmu, zwątpił w moc ludzkiego rozumu i poddał próbie dotychczasową pewność religijną.
- Połączył elementy różnych gatunków literackich. Obok typowych cech trenu pojawiają się m.in. modlitwa, filozoficzna refleksja, dialog, lament, a w Trenie XIX także motyw snu i wizji.
Najczęściej zadawane pytania
O jakiej mądrości mówi podmiot liryczny w Trenie IX?
Co oznaczają słowa „jeśliś jest” w Trenie X?
Jak rozumieć słowa „Fraszka cnota” w Trenie XI?
Tren IX
| Kupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze! |
|---|
| Podmiot liryczny mówi o mądrości rozumianej jako najwyższa wartość w życiu człowieka, pozwalającej zachować wewnętrzny spokój, panować nad emocjami oraz godnie znosić przeciwności losu. Jest to mądrość oparta na rozumie, doświadczeniu i cnocie, która miała chronić człowieka przed cierpieniem. |
| Taki obraz mądrości wyrasta przede wszystkim z filozofii stoickiej. Stoicy uważali, że człowiek powinien kierować się rozumem, zachowywać umiar i nie poddawać się namiętnościom. Szczęście osiąga ten, kto potrafi zachować równowagę zarówno w chwilach powodzenia, jak i nieszczęścia. |
| Na sposób myślenia Kochanowskiego wpłynął również humanizm renesansowy, głoszący wiarę w możliwości ludzkiego rozumu oraz przekonanie, że dzięki wiedzy i cnotliwemu życiu człowiek może osiągnąć wewnętrzną harmonię. |
| Przed śmiercią Urszulki podmiot liryczny wierzył, że zdobyta wiedza i filozofia pozwolą mu zachować spokój w każdej sytuacji. Mądrość była dla niego najwyższym dobrem i gwarancją szczęścia. Po śmierci córki całkowicie zmienia swoje stanowisko. Dochodzi do wniosku, że filozofia okazała się bezsilna wobec prawdziwego cierpienia. Nie potrafi ukoić bólu ani odpowiedzieć na najważniejsze pytania dotyczące ludzkiego losu. Zamiast podziwu dla mądrości pojawiają się rozczarowanie, gorycz i zwątpienie. |
| „Nieszczęśliwy ja człowiek, który lata swoje / Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje.” Słowa te są wyznaniem człowieka, który czuje się oszukany przez własne przekonania. Podmiot liryczny z goryczą stwierdza, że poświęcił wiele lat na zdobywanie mądrości, wierząc, że zapewni mu ona siłę i odporność na cierpienie. Kiedy jednak spotkała go największa życiowa tragedia, okazało się, że cała ta wiedza nie przyniosła oczekiwanej pomocy. Wyrażenie „ujrzeć progi twoje” oznacza osiągnąć mądrość, zdobyć jej pełnię i wejść do jej symbolicznej siedziby. Jest to metafora wieloletnich wysiłków podejmowanych w celu zdobycia wiedzy i doskonałości moralnej. Podmiot liryczny uznaje jednak, że trud ten był daremny, ponieważ mądrość nie uchroniła go przed rozpaczą. |
| Wniosek: Tren IX nie jest odrzuceniem wiedzy ani filozofii jako takich. Jest dramatycznym świadectwem kryzysu człowieka, który przekonał się, że żadna filozofia nie jest w stanie całkowicie przygotować człowieka na doświadczenie śmierci ukochanego dziecka. Dlatego utwór rozpoczyna kulminacyjny etap kryzysu światopoglądowego Jana Kochanowskiego. |
Tren X
| Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała? |
|---|
| W Trenie X Kochanowski wykorzystuje topos "ubi sunt?" („Gdzie są?”), wywodzący się ze średniowiecznej poezji łacińskiej. Polega on na zadawaniu pytań o miejsce pobytu osób zmarłych oraz rozważaniu przemijania i tajemnicy śmierci. Poeta wielokrotnie pyta, gdzie znajduje się Urszulka, wymieniając różne możliwe miejsca jej pobytu i nie znajdując odpowiedzi na nurtujące go pytania. |
| Topos "ubi sunt?" podkreśla bezradność i rozpacz podmiotu lirycznego. Kolejne pytania pozostają bez odpowiedzi, co uwydatnia jego niepewność oraz niemożność pogodzenia się ze śmiercią córki. Zabieg ten buduje dramatyczny nastrój utworu i ukazuje wewnętrzne rozdarcie poety, który bezskutecznie poszukuje odpowiedzi na pytanie o los człowieka po śmierci. |
| Podmiot liryczny jest pogrążony w głębokiej rozpaczy i tęsknocie za zmarłą córką. Nie potrafi pogodzić się z jej odejściem i rozpaczliwie poszukuje odpowiedzi na pytanie, gdzie przebywa Urszulka po śmierci. Jego wypowiedź ujawnia zagubienie, niepewność oraz kryzys dotychczasowych przekonań. Poeta nie znajduje ukojenia ani w religii, ani w filozofii, dlatego zwraca się ku różnym wyobrażeniom życia po śmierci, mając nadzieję odnaleźć choć cień pewności. |
| Słowa „jeśliś jest” wyrażają najgłębszy moment kryzysu światopoglądowego Jana Kochanowskiego. Poeta, który wcześniej wierzył w istnienie harmonijnego świata rządzonego przez Boga oraz w nieśmiertelność duszy, zaczyna wątpić możliwość poznania prawdy o losie człowieka po śmierci. Nie jest już pewien, czy Urszulka nadal istnieje, dlatego zamiast stwierdzeń formułuje pytania i przypuszczenia. |
| Zwątpienie nie oznacza odrzucenia wiary. Ukazuje człowieka, którego osobista tragedia zachwiała dotychczasowym systemem wartości. Wyrażenie „jeśliś jest” staje się symbolem utraty pewności i metafizycznego niepokoju, będąc kulminacją kryzysu światopoglądowego Kochanowskiego. |
Tren XI
| "Fraszka cnota!" - powiedział Brutus porażony. |
|---|
| Słowa „Fraszka cnota!” oznaczają, że cnota, dotychczas uznawana za najwyższą wartość i gwarancję szczęścia, okazuje się bezsilna wobec cierpienia. Podmiot liryczny dochodzi do gorzkiego przekonania, że uczciwe i cnotliwe życie nie chroni człowieka przed nieszczęściem. Cytując Brutusa, Kochanowski wyraża zwątpienie w sens przestrzegania zasad moralnych, skoro los dotyka zarówno ludzi dobrych, jak i złych. |
| Świat przedstawiony w Trenie XI jawi się jako miejsce rządzone przez ślepy los i przypadek, a nie przez sprawiedliwy porządek moralny. Nie ma w nim zależności między cnotliwym życiem a nagrodą czy szczęściem. Dobro nie jest wynagradzane, a cierpienie może spotkać każdego. Podmiot liryczny nie akceptuje takiej wizji świata. Jest wobec niej pełen goryczy, rozczarowania i buntu. Jego wypowiedź ujawnia głęboki kryzys światopoglądowy oraz utratę wiary w wartości, które wcześniej stanowiły fundament jego życia. |
| „Żałości, co mi czynisz? Owa już oboje // Mam stracić: i pociechę, i baczenie swoje?” - Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Żałości, którą personifikuje. Rozpacz staje się siłą tak potężną, że odbiera mu nie tylko ukojenie po śmierci córki, ale również zdolność rozsądnego myślenia. W pytaniu tym poeta obawia się, że cierpienie pozbawi go dwóch rzeczy: „pociechy” – czyli nadziei, ukojenia i możliwości pogodzenia się ze stratą; „baczenia” – czyli rozsądku, zdolności trzeźwego osądu i panowania nad własnym umysłem. Pytanie ma charakter retoryczny. Nie oczekuje odpowiedzi, lecz wyraża lęk, że żałoba całkowicie go zniszczy – nie tylko jako ojca, ale także jako człowieka rozumnego. Jest to wyraz świadomości, że cierpienie może doprowadzić do utraty równowagi psychicznej i ostatecznego załamania. |
| W trzech kolejnych trenach Kochanowski stopniowo podważa fundamenty renesansowego światopoglądu: Tren IX – zanegowana zostaje mądrość i stoicka filozofia, które okazują się bezsilne wobec cierpienia. Tren X – podważona zostaje pewność dotycząca życia po śmierci oraz możliwość poznania tajemnicy ludzkiego losu. Tren XI – zakwestionowana zostaje cnota oraz wiara w sprawiedliwy porządek świata, zgodnie z którym dobro powinno zostać nagrodzone. Trzy utwory tworzą spójną opowieść o stopniowym rozpadzie renesansowego systemu wartości. |
| Śmierć Urszulki doprowadziła do głębokiego kryzysu światopoglądowego poety. Kochanowski utracił pewność, że rozum, filozofia i cnota są w stanie zapewnić człowiekowi szczęście oraz ochronić go przed cierpieniem. Zwątpił również w możliwość poznania tajemnicy życia po śmierci i zachwiał się jego obraz świata jako miejsca rządzonego przez sprawiedliwy, Boży porządek. Nie oznacza to jednak całkowitego odrzucenia dotychczasowych wartości. Treny ukazują proces ich zakwestionowania pod wpływem osobistej tragedii. Dopiero w końcowych utworach cyklu poeta stopniowo odzyskuje wewnętrzny spokój i odbudowuje swój świat wartości, choć nie jest on już tak pewny i jednoznaczny jak przed śmiercią córki. |
Szekspir - Makbet
01 Wiedźmy przepowiadają Makbetowi koronę
Po zwycięskiej bitwie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy. Otrzymują od nich zagadkowe przepowiednie dotyczące przyszłości.
Wiedźmy zapowiadają Makbetowi, że zostanie tanem Kawdoru, a potem królem Szkocji. Banko słyszy, że sam nie będzie królem, ale jego potomkowie będą panować.
- Ważne !
Wiedźmy nie zmuszają Makbeta do działania – jedynie pokazują możliwą przyszłość. To Makbet zaczyna zastanawiać się, jak doprowadzić do jej spełnienia.
CZAROWNICA 1
CZAROWNICA 2
CZAROWNICA 3
*Tan – szkocki możnowładca, posiadający ziemię, władzę i określony tytuł nadany przez króla. Gdy zaczyna się akcja, Makbet jest już tanem Glamis, ale nie wie, że wkrótce zostanie tanem Kawdoru.
Czarownice sprawiają, że Makbet zaczyna myśleć o kolejnych zaszczytach.
- Początek tragicznego ciągu wydarzeń
Spotkanie z wiedźmami uruchamia wydarzenia prowadzące do upadku Makbeta. Przepowiednia rozbudza jego ambicję, a późniejsze decyzje bohatera sprawiają, że kolejne zbrodnie stają się konsekwencją pierwszej. Tragedia zaczyna się więc nie od samej przepowiedni, lecz od tego, jak Makbet na nią reaguje.
- Ambicja
Makbet początkowo nie planuje zabójstwa Dunkana. Gdy jednak słyszy, że ma zostać królem, zaczyna myśleć o tym, jak doprowadzić do spełnienia przepowiedni. Ambicja stopniowo przekształca się w żądzę władzy i ostatecznie prowadzi bohatera do zbrodni.
- Pozory i niejednoznaczność
Wiedźmy posługują się zagadkami i wypowiedziami, które można rozumieć na różne sposoby. Makbet przyjmuje ich słowa jako obietnicę własnego bezpieczeństwa, nie dostrzegając ukrytego znaczenia przepowiedni. Dopiero pod koniec dramatu rozumie, że prawda i pozór nie są tym samym.
- Przeznaczenie a wolna wola
Przepowiednia wyznacza możliwy kierunek wydarzeń, ale nie nakazuje Makbetowi popełnienia żadnej zbrodni. Bohater sam wybiera sposób działania i ponosi odpowiedzialność za swoje decyzje. Dramat pozostawia więc pytanie, czy Makbet był ofiarą przeznaczenia, czy przede wszystkim człowiekiem, który sam stworzył własny los.
02 Makbet zostaje tanem Kawdoru
- Po spotkaniu z wiedźmami Makbet i Banko spotykają Rossa i Angusa.
- Oznajmiają Makbetowi, że król Dunkan nadał mu tytuł tana Kawdoru.
- Makbet odkrywa więc, że druga przepowiednia wiedźm właśnie się spełniła.
- Zaczyna poważnie wierzyć, że spełni się również trzecia: zostanie królem.
- W jego myślach po raz pierwszy pojawia się możliwość, że powinien sam przyczynić się do spełnienia przepowiedni.
- Ważne !
Makbet nie reaguje na słowa wiedźm obojętnie. Zaczyna rozważać możliwość zostania królem, zanim żona zaproponuje mu zbrodnię. Oznacza to, że przepowiednia nie tyle „robi z niego” zbrodniarza, ile ujawnia jego ambicję i daje jej konkretny cel.
MAKBET
Spełnienie pierwszej przepowiedni rozbudza w Makbecie żądzę władzy. Korona przestaje być odległą możliwością – staje się celem, którego bohater zaczyna pragnąć za wszelką cenę.
- Przepowiednia a rzeczywistość
Pierwsza przepowiednia nie jest właściwie przepowiednią – Makbet już jest tanem Glamis. Dopiero zapowiedź, że zostanie tanem Kawdoru, dotyczy przyszłości. Kiedy Makbet rzeczywiście otrzymuje ten tytuł, zaczyna traktować słowa wiedźm jako wiarygodną zapowiedź wydarzeń. To sprawia, że również wizja królewskiej korony wydaje mu się coraz bardziej realna.
- Narastająca ambicja
Spełnienie przepowiedni zmienia sposób, w jaki Makbet myśli o swojej przyszłości. Korona, która wcześniej była czymś niewyobrażalnym, zaczyna wydawać mu się możliwa do zdobycia. Makbet nie pozostaje biernym obserwatorem wydarzeń – zaczyna zastanawiać się, czy powinien sam przyczynić się do spełnienia przepowiedni.
- Przeznaczenie i wolna wola
Wiedźmy mówią Makbetowi, co może się wydarzyć, ale nie mówią mu, jak ma do tego doprowadzić. Nie nakazują mu zabicia Dunkana ani nie wskazują drogi do korony. To Makbet sam podejmuje kolejne decyzje, dlatego przepowiednia nie zwalnia go z odpowiedzialności za jego czyny.
- Początek przemiany Makbeta
W tym momencie Makbet jest jeszcze bohaterem, który dopiero zaczyna zmagać się z własną ambicją. Nie popełnił jeszcze żadnej zbrodni, ale myśl o zdobyciu korony zaczyna zajmować jego wyobraźnię. Spotkanie z wiedźmami uruchamia więc nie tylko wydarzenia fabularne, ale przede wszystkim proces wewnętrznej przemiany bohatera.
03 Makbet dowiaduje się, że Dunkan przyjedzie do jego zamku
- Makbet przekazuje żonie wiadomość o przepowiedni wiedźm i o tym, że został tanem Kawdoru.
- Dunkan postanawia zatrzymać się w zamku Makbeta w Inverness.
- Lady Makbet natychmiast dostrzega w tym możliwość zdobycia korony.
- Dochodzi do ważnego momentu: Makbet zaczyna rozważać zabójstwo Dunkana, ale jeszcze się waha.
- Lady Makbet uważa, że nie wolno zmarnować okazji i postanawia nakłonić męża do zbrodni.
- Ważne !
Wahanie jest tutaj najważniejsze. Makbet pragnie korony, ale jednocześnie ma świadomość, że zabójstwo króla będzie zdradą wobec człowieka, który mu ufa. Tragedia zaczyna się więc w jego wnętrzu – zanim dojdzie do pierwszej zbrodni.
Makbet jeszcze chciałby, żeby przepowiednia spełniła się sama. Jeszcze się waha. Boi się swoich marzeń.
- Wahanie i konflikt wewnętrzny
Makbet bardzo chce zostać królem, ale początkowo nie jest gotowy zapłacić za to każdej ceny. Wie, że osiągnięcie celu poprzez zabójstwo oznacza przekroczenie granicy, której jako człowiek i poddany króla nie powinien przekraczać.
- Człowiek wobec pokusy
Scena pokazuje, że sama pokusa nie czyni jeszcze człowieka zbrodniarzem. Decydujące znaczenie ma wybór, którego Makbet ostatecznie dokona. Makbet zaczyna zastanawiać się, czy powinien pozwolić, aby przepowiednia spełniła się sama, czy też sam wpłynąć na bieg wydarzeń. To właśnie tutaj po raz pierwszy pojawia się myśl, że przyszłość można wymusić.
04 Lady Makbet namawia męża do zabójstwa Dunkana
- Lady Makbet dowiaduje się o przepowiedni i o przyjeździe Dunkana.
- Od razu uznaje, że korona jest w zasięgu ręki, ale Makbet musi działać.
- Makbet ma wątpliwości: wie, że Dunkan jest jego królem, krewnym i gościem.
- Lady Makbet podważa jego odwagę i męskość, zarzucając mu brak zdecydowania.
- Ostatecznie Makbet podejmuje decyzję: zabije Dunkana podczas jego pobytu w zamku.
- Oboje ustalają szczegóły zbrodni i planują zrzucić winę na strażników.
- Ważne !
Lady Makbet nie musi przekonywać męża, że powinien pragnąć korony — Makbet już jej pragnie. Wykorzystuje natomiast jego wahanie i podważa jego odwagę oraz męskość, aby skłonić go do działania.
MAKBET
MAKBET
LADY MAKBET
Makbet i żona przygotowują się na przyjęcie króla Duncana. Lady Makbet postanowiła, że dokona zabójstwa, wie, że mąż będzie się wahał, ale zamierza go przekonać. Lady Makbet nie ma żadnych wątpliwości.
- Wpływ na decyzje drugiego człowieka
Lady Makbet potrafi rozpoznać słabość męża i wykorzystuje ją, aby skłonić go do działania. Jej argumenty, prowokowanie i podważanie jego odwagi pokazują, jak silny może być wpływ drugiej osoby na nasze decyzje.
- Manipulacja
Lady Makbet nie przekonuje Makbeta argumentami moralnymi, lecz oddziałuje na jego emocje i ambicję. Kobieta sprawia, że bohater zaczyna postrzegać rezygnację ze zbrodni jako oznakę tchórzostwa, a jej wykonanie jako dowód siły i męskości.
05 Makbet zabija Dunkana
- Dunkan przybywa do zamku Makbeta i zostaje tam na noc jako gość.
- Lady Makbet przygotowuje plan zabójstwa.
- Makbet przed zbrodnią długo się waha – ma świadomość, że zabicie króla będzie straszną zbrodnią.
- W końcu wchodzi do komnaty Dunkana i zabija go we śnie.
- Wraca przerażony do Lady Makbet, trzymając zakrwawione sztylety.
- Makbet jest wstrząśnięty tym, co zrobił. Lady Makbet zachowuje znacznie większy spokój.
- Oboje podrzucają zakrwawione sztylety strażnikom Dunkana, aby skierować na nich podejrzenia.
- Rano Makduf odkrywa ciało króla.
- Makbet zabija strażników, tłumacząc później, że zrobił to w gniewie i rozpaczy – w rzeczywistości usuwa potencjalnych świadków.
- Ważne !
Nie ma powrotu.
Przed zabójstwem Makbet mógł jeszcze zrezygnować. Po zabójstwie Dunkana uruchamia ciąg wydarzeń, którego coraz trudniej będzie mu zatrzymać:
MAKBET
LADY MAKBET
Makbet jest wstrząśnięty dkononaną zbrodnią. Odtąd nie zazna spokoju i ciągle będzie miał krew na rękach.
- Wina i odpowiedzialność
Makbet świadomie decyduje się na zabójstwo, mimo że wie, że popełnia czyn moralnie niedopuszczalny. Nie może więc całkowicie przerzucić odpowiedzialności na wiedźmy ani Lady Makbet.
- Granica moralna
Zabójstwo Dunkana jest momentem, w którym Makbet przekracza granicę, po której jego życie zaczyna się nieodwracalnie zmieniać. Pierwsza zbrodnia uruchamia ciąg kolejnych wydarzeń i coraz trudniej będzie mu wrócić do dawnego życia.
06 Makbet zostaje królem Szkocji
- Po śmierci Dunkana jego synowie, Malkolm i Donalbain, uciekają – Malkolm do Anglii, Donalbain do Irlandii.
- Ich ucieczka sprawia, że podejrzenie o zabójstwo pada właśnie na nich.
- Makbet, jako krewny Dunkana i jeden z najważniejszych szkockich możnowładców, zostaje królem Szkocji.
- Spełnia się więc trzecia i najważniejsza przepowiednia wiedźm.
- Ważne !
Makbet osiąga to, czego pragnął, ale zamiast poczucia bezpieczeństwa pojawia się lęk przed utratą korony. Zaczyna rozumieć, że jako król nie będzie bezpieczny, dopóki żyją ludzie, których uważa za zagrożenie.
Osiągnięcie upragnionego tronu zamiast satysfakcji daje lęk, że zostanie mu to zwycięstwo odebrane.
- Uzurpacja
Makbet zdobywa koronę bezprawnie, ponieważ nie jest prawowitym następcą Dunkana. Aby zostać królem, doprowadza do zabójstwa prawowitego władcy, a następnie korzysta z ucieczki jego synów, by przejąć tron. Jego władza od początku jest więc naznaczona zbrodnią i nie ma moralnej legitymacji.
- Wpływ władzy na zachowanie człowieka
Zdobycie korony nie przynosi Makbetowi spokoju ani poczucia bezpieczeństwa. Przeciwnie – zaczyna coraz bardziej obawiać się utraty władzy i podejmuje kolejne brutalne decyzje, aby ją utrzymać. Władza, która miała być spełnieniem jego ambicji, staje się źródłem lęku i prowadzi go do tyranii.
07 Makbet zleca zabójstwo Banka
- Makbet jako król zaczyna coraz bardziej bać się Banka.
- Pamięta przepowiednię wiedźm: Banko sam nie będzie królem, ale jego potomkowie mają zasiąść na tronie.
- Makbet dochodzi do wniosku, że zdobył koronę, ale może nie przekazać jej własnym potomkom.
- Postanawia więc usunąć Banka i jego syna Fleance’a.
- Wynajmuje zabójców, którym przedstawia Banka jako źródło ich nieszczęść.
- Podczas podróży Banko zostaje zaatakowany.
- Banko ginie, ale Fleance’owi udaje się uciec.
- Makbetowi nie udaje się więc zniszczyć rodu Banka.
- Ważne !
Makbet nie jest już człowiekiem, którego trzeba namawiać do zbrodni. Stał się tyranem, który sam inicjuje przemoc.
- Eskalacja przemocy
Pierwsza zbrodnia Makbeta miała umożliwić mu zdobycie korony, kolejne mają już zapewnić mu utrzymanie władzy. Bohater przekracza więc kolejne granice: od zabójstwa jednego człowieka przechodzi do planowania następnych morderstw, a przemoc staje się jego sposobem rozwiązywania problemów.
- Strach przed utratą władzy
Makbet nie zabija Banka dlatego, że ten bezpośrednio zagraża jego życiu. Obawia się przede wszystkim przepowiedni dotyczącej potomków Banka i tego, że jego własna dynastia nie utrzyma tronu. Lęk przed przyszłością sprawia, że Makbet zaczyna mordować nie za to, co ktoś zrobił, lecz za to, co mógłby kiedyś zrobić.
08 Duch Banka pojawia się na uczcie
- Makbet urządza uroczystą ucztę dla szkockich możnych.
- Wcześniej zlecił zabójstwo Banka, ale jego syn Fleance zdołał uciec.
- Podczas uczty Makbet dowiaduje się, że Banko nie żyje.
- Nagle Makbet widzi ducha Banka siedzącego na swoim miejscu przy stole.
- Nikt poza Makbetem nie widzi zjawy.
- Makbet zaczyna mówić do ducha i traci panowanie nad sobą.
- Lady Makbet próbuje uspokoić męża i tłumaczy jego zachowanie gościom.
- Uczta zostaje przerwana.
- Po tym wydarzeniu Makbet postanawia ponownie udać się do wiedźm, aby dowiedzieć się, co czeka go w przyszłości.
- Ważne !
Makbet zapraszał Banka na ucztę jednocześnie planując jego morderstwo. Banko przybył, jak obiecał, ale już jako duch.
Makbet nie pozbędzie się wyrzutów sumienia.
Makbet udaje, że żałuje nieobecności Banka. Nagle jednak widzi, że duch zabitego siedzi przy stole. Makbet traci zmysły.
- Zło niszczy człowieka, który je popełnia
Makbet próbuje usunąć Banka, aby pozbyć się zagrożenia, ale śmierć przeciwnika nie przynosi mu spokoju. Przeciwnie – zbrodnia zaczyna żyć w jego psychice, a poczucie zagrożenia i winy prowadzi do coraz większego lęku.
- Nie da się bezkarnie przekroczyć granicy moralnej
Duch Banka można odczytać jako symbol konsekwencji, od których Makbet nie jest w stanie uciec. Bohater może ukryć zbrodnię przed ludźmi, ale nie potrafi uwolnić się od jej śladu we własnym sumieniu.
09 Makbet ponownie spotyka wiedźmy
- Po uczcie i pojawieniu się ducha Banka Makbet postanawia sam poszukać wiedźm.
- Nie wystarcza mu już to, co usłyszał podczas pierwszego spotkania. Chce wiedzieć, co wydarzy się dalej i czy jego władza jest bezpieczna.
- Wiedźmy przygotowują magiczny rytuał i przywołują kolejne zjawy.
- Pierwsza zjawa ostrzega Makbeta przed Makdufem.
- Druga mówi mu, że „żaden zrodzony z niewiasty” nie pokona Makbeta.
- Trzecia przepowiada, że Makbet będzie bezpieczny, dopóki las Birnam nie ruszy na jego zamek.
- Makbet interpretuje te przepowiednie jako dowód swojej niemal całkowitej niezwyciężoności.
- Dowiaduje się jednak również, że potomkowie Banka będą królami.
- W efekcie Makbet postanawia działać jeszcze brutalniej.
- Ważne !
Makbet otrzymuje dwie przepowiednie. Nie ma jednak świadomości, że w obu zawarty jest podstęp.
- Pycha
Makbet zaczyna wierzyć, że dzięki przepowiedniom jest niemal niezwyciężony. Zamiast zachować ostrożność, nabiera przekonania, że może bezkarnie przeciwstawiać się ludziom i losowi. To poczucie wyjątkowości sprawia, że staje się coraz bardziej bezwzględny i podejmuje decyzje, których wcześniej nie byłby zdolny podjąć.
- Manipulacja i dwuznaczność
Wiedźmy wykorzystują prawdę w sposób, który prowadzi Makbeta do fałszywych wniosków. Nie kłamią, ale formułują przepowiednie tak, aby bohater usłyszał przede wszystkim to, w co chce uwierzyć. Wiedzą, że Makbet pragnie bezpieczeństwa i władzy, dlatego dają mu złudzenie, że jest nietykalny. W ten sposób nie muszą nakazywać mu kolejnych zbrodni – jego własna pewność siebie i błędna interpretacja przepowiedni popychają go do działania.
10 Makbet morduje rodzinę Makdufa
- Makbet dowiaduje się, że Makduf uciekł do Anglii, gdzie chce szukać pomocy przeciwko niemu.
- Postanawia więc uderzyć w jego rodzinę.
- Wydaje rozkaz zamordowania Lady Makduf i jej dzieci.
- Mordercy napadają na zamek Makdufa.
- Lady Makduf i jej syn zostają zabici, a wraz z nimi giną inni domownicy.
- Makbet nie zabija już dlatego, że musi zdobyć koronę czy usunąć bezpośredniego rywala. Zabija niewinnych ludzi, aby zastraszyć przeciwnika.
- Jest to jeden z najbardziej wyraźnych dowodów, że Makbet stał się tyranem.
- Ważne !
Makbet zaczął zabijać – bez wyraźnych przyczyn – ludzi, którzy mu nie zagrażali.
MAKBET
CZAROWNICA 1
ZJAWISKO
Znika.
MAKBET
(…)
MAKBET
Makbet wśród potwierdzeń, że jest bezpieczny, otrzymuje ostrzeżenie by strzec się Makduffa, tana Fife’u.
- Zło rodzi kolejne zło
Pierwsza zbrodnia prowadzi do następnych. Makbet próbuje zabezpieczyć swoją władzę poprzez przemoc, ale każde kolejne morderstwo zwiększa liczbę jego przeciwników.
- Niewinność ofiar
Zabicie rodziny Makdufa pokazuje, że Makbet utracił już moralne ograniczenia. Ofiary nie stanowią dla niego rzeczywistego zagrożenia.
11 Lady Makbet zaczyna popadać w obłęd i umiera
- Po kolejnych zbrodniach Makbeta Lady Makbet zaczyna psychicznie się załamywać.
- Wcześniej była tą, która przekonywała męża, że trzeba działać i nie należy bać się konsekwencji.
- Teraz sama nie potrafi uwolnić się od wspomnienia zbrodni.
- W nocy lunatykuje i próbuje zmyć z rąk wyobrażoną krew.
- Towarzyszący jej lekarz i dama dworu widzą, że jej stan jest bardzo poważny.
- Lady Makbet wypowiada się we śnie o zabójstwie Dunkana i innych ofiar.
- W końcu umiera – Szekspir nie pokazuje jej śmierci bezpośrednio.
- Ważne !
Lady Makbet:
zachęca do zbrodni → później nie wytrzymuje ciężaru winy → traci rozum
Makbet:
popełnia coraz więcej zbrodni → stopniowo znieczula się na ich moralny ciężar
LADY MAKBET
Precz stąd, przeklęta plamo! Precz! Powtarzam. — Raz, dwa! A więc czas już wziąć się do dzieła. Czarne jest piekło! Wstydź się, mój mężu, wstydź się! Być żołnierzem a trwożyć się! Czemuż się mamy lękać, że wie ktoś o tym, skoro nikt nie może zawezwać naszej potęgi do zdania liczby? Kto by jednak mógł myśleć, że starzec miał jeszcze tyle krwi w swoich żyłach!
Lady Makbet próbuje zmyć z ręki krew, której fizycznie już tam nie ma.
- Wina i kara
Lady Makbet nie zostaje ukarana przez sąd ani przez człowieka. Jej karą staje się własne sumienie i psychiczne cierpienie.
- Motyw krwi
Krew staje się symbolem winy. Nie można jej już zmyć, ponieważ pozostaje w pamięci i psychice bohaterki.
12 Las Birnam rusza na zamek Makbeta
- Wojska Malkolma, wspierane przez Makdufa i angielskich sojuszników, ruszają przeciwko Makbetowi.
- Żołnierze docierają w pobliże lasu Birnam.
- Malkolm rozkazuje każdemu żołnierzowi odciąć gałąź i nieść ją przed sobą, aby ukryć liczebność armii.
- Z perspektywy obrońców zamku wygląda to tak, jakby las naprawdę się poruszał.
- Spełnia się więc kolejna przepowiednia wiedźm: Makbet miał być bezpieczny, dopóki las Birnam nie ruszy na jego zamek.
- Makbet zaczyna rozumieć, że wiedźmy zwiodły go dwuznacznymi przepowiedniami.
- Ważne !
To moment rozpadu złudzenia, na którym Makbet zbudował swoje poczucie bezpieczeństwa.
SIWARD
MENTEITH
MALKOLM
ŻOŁNIERZE
Makbet zrozumiał z przepowiedni, że poruszy się las, tymczasem była to taktyka maskowania się wojska.
- Ironia tragiczna
Widz wie, że słowa wiedźm mają inne znaczenie, zanim Makbet zrozumie ich prawdziwy sens.Spotkanie z wiedźmami uruchamia wydarzenia prowadzące do upadku Makbeta. Przepowiednia rozbudza jego ambicję, a późniejsze decyzje bohatera sprawiają, że kolejne zbrodnie stają się konsekwencją pierwszej. Tragedia zaczyna się więc nie od samej przepowiedni, lecz od tego, jak Makbet na nią reaguje.
- Przeznaczenie i wolna wola
Przepowiednia się spełnia, ale działania ludzi prowadzą do jej realizacji w bardzo konkretny sposób.
13 Makbet walczy z Makdufem i odkrywa prawdziwe znaczenie przepowiedni
- Wojska Malkolma atakują zamek Makbeta.
- Makbet nadal walczy i wierzy, że przepowiednia chroni go przed śmiercią.
- Staje do walki z Makdufem.
- Makbet przypomina sobie słowa wiedźm, że „żaden zrodzony z niewiasty” nie może go pokonać.
- Wtedy Makduf wyjawia, że nie został urodzony w naturalny sposób – został przedwcześnie wyjęty z łona matki.
- Makbet rozumie, że wiedźmy celowo posłużyły się dwuznacznym sformułowaniem.
- Bohater po raz pierwszy w pełni uświadamia sobie, że źle zrozumiał przepowiednie i dał się zwieść.
- Mimo to nie poddaje się i podejmuje walkę z Makdufem.
- Ważne !
To jest moment, w którym przepowiednia zostaje odczytana na nowo.
Makbet przez cały dramat myśli:
„Wiedźmy powiedziały mi, co się wydarzy.”
Dopiero teraz rozumie:
„One powiedziały mi prawdę, ale pozwoliły mi uwierzyć w coś, co nie było prawdą.”
MAKBET
MAKDUF
Makduf nie narodził się w sposób naturalny, zatem to o nim mówiła przpowiednia.
- Odpowiedzialność za własne czyny
Nawet jeśli wiedźmy manipulują Makbetem, nie podejmują za niego decyzji o mordowaniu kolejnych osób.
- Pycha
Przekonanie o własnej niezwyciężoności sprawia, że Makbet zbyt późno dostrzega zagrożenie.
Barok
Molier - Skąpiec
Bohaterowie „Skąpca” tworzą dwie rodziny, których losy splatają się w dość niezwykły sposób. Harpagon – ojciec Kleanta i Elizy – oraz Anzelm, ojciec Walerego i Marianny, reprezentują dwa światy, które początkowo wydają się od siebie niezależne. Tymczasem ich dzieci zakochują się w sobie parami, a decyzje rodziców stają na drodze młodym bohaterom. Dodatkowego zamieszania dostarcza tajemnica związana z przeszłością Walerego i Marianny. Przyjrzyj się relacjom między bohaterami – ich wzajemne powiązania są kluczem do zrozumienia komizmu i konfliktów w komedii Moliera.
1. Harpagon i jego dzieci – miłość wbrew woli ojca
Harpagon jest bogatym, ale chorobliwie skąpym ojcem Kleanta i Elizy. Oboje zakochali się jednak w osobach, których ojciec dla nich nie wybrał: Kleant kocha Mariannę, a Eliza Walerego. Harpagon planuje natomiast małżeństwa dzieci zgodnie z własnym interesem.
2. Harpagon sam chce poślubić Mariannę
Okazuje się, że Harpagon zamierza poślubić Mariannę, nie wiedząc, że jest ona ukochaną jego syna. Elizę chce wydać za Anzelma, który zgadza się na małżeństwo bez posagu. Walery, ukochany Elizy, pracuje w domu Harpagona jako zarządca.
3. Konflikt ojca z synem
Kleant próbuje zdobyć pieniądze, by móc walczyć o Mariannę. Dochodzi do konfliktu między nim a ojcem, który okazuje się być również jego konkurentem w miłości. Wychodzi na jaw, że Harpagon jest także bezwzględnym lichwiarzem.
4. Kradzież szkatułki
Harpagon odkrywa, że z jego ogrodu zniknęła szkatułka z pieniędzmi. Wpada w rozpacz i podejrzewa wszystkich wokół. Podczas śledztwa dochodzi do komicznego nieporozumienia: Walery, myśląc, że Harpagon pyta o jego związek z Elizą, przyznaje się do „winy”.
5. Wielkie odkrycie – Anzelm jest ojcem Walerego i Marianny
Pojawia się Anzelm, który rozpoznaje w Walerym i Mariannie swoje dawno zaginione dzieci. Rodzina została rozdzielona po katastrofie morskiej. Dzięki temu okazuje się, że Walery i Eliza mogą być razem, a Kleant i Marianna również mogą się pobrać.
6. Wszystko kończy się dobrze… przede wszystkim dla Harpagona
Przeszkody w małżeństwach zostają usunięte, a młodzi mogą być razem. Harpagon zgadza się na śluby, ponieważ odzyskuje swoją szkatułkę i nie musi ponosić kosztów wesela. Każdy dostaje więc to, czego najbardziej pragnął – młodzi miłość, a Harpagon pieniądze.
Skąpiec jest komedią – utworem, którego zadaniem było rozbawić publiczność. Współczesny odbiorca może jednak nie reagować śmiechem na wszystkie sceny tak jak widzowie w XVII wieku. Zmieniły się bowiem czasy, obyczaje i sposób odbioru komedii. Przyjrzyjmy się więc, na czym Molier zbudował komizm swojego utworu.
Dlaczego „Skąpiec” był śmieszny?
1. Harpagon jest karykaturą skąpca
Molier przesadza jego cechy do granic absurdu. Harpagon kocha pieniądze bardziej niż własne dzieci, boi się, że ktoś ukradnie mu majątek, oszczędza na wszystkim i potrafi myśleć o pieniądzach nawet wtedy, gdy chodzi o miłość czy rodzinę. Jego obsesja jest tak przesadzona, że staje się komiczna.
2. Śmieszne są sytuacje i nieporozumienia
Bohaterowie często nie wiedzą tego, co wie widz. Najlepszym przykładem jest scena, w której Walery mówi o swojej miłości do Elizy, a Harpagon sądzi, że Walery przyznaje się do kradzieży. Publiczność wie, że obaj mówią o czymś zupełnie innym – i właśnie ta różnica tworzy komizm.
3. Śmieszna jest sytuacja, w której ojciec i syn są rywalami
Harpagon chce poślubić Mariannę, podczas gdy jego syn Kleant jest w niej zakochany. Stary ojciec staje się więc konkurentem własnego syna. To sytuacja absurdalna i celowo przerysowana.
4. Komizm wynika z kontrastu
Harpagon jest bogaty, ale zachowuje się tak, jakby był biedakiem. Ma pieniądze, a jednocześnie obsesyjnie oszczędza. Chce wydać córkę za mąż, ale przede wszystkim interesuje go, czy będzie musiał dać posag. Chce urządzić przyjęcie, ale martwi się kosztami jedzenia.
5. Śmieszy język bohaterów
Harpagon mówi o pieniądzach z ogromnym przejęciem, jakby chodziło o sprawy życia i śmierci. Kiedy ginie jego szkatułka, jego rozpacz jest przesadna i teatralna. Zachowuje się niemal jak człowiek, któremu odebrano życie.
6. Molier ośmiesza również obyczaje swojej epoki
Dla XVII-wiecznej publiczności bardzo zabawny był konflikt między wolą ojca a pragnieniami młodych ludzi. Małżeństwa były często sprawą rodziny, majątku i interesu. Molier odwraca tę sytuację i pokazuje ojca, który próbuje „zarządzać” uczuciami dzieci jak własnym majątkiem.