Barok
Osobliwa perła kultury
Nauka to pasja
Szybka powtórka z baroku
Poznaj najważniejsze zagadnienia baroku i przygotuj się do matury z języka polskiego.
ok. 1584 r. - 1740 r.
Barok
Wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie
Mikołaj Sęp Szarzyński
Barok to epoka niepokoju i wielkiego rozdarcia, w której renesansowa harmonia ustąpiła miejsca poczuciu kruchości ludzkiego bytu oraz świadomości przemijania. Człowiek baroku, zawieszony między ziemskimi pokusami a lękiem przed nieskończonością, przestał ufać zmysłom i rozumowi, szukając ukojenia w religijnej ekstazie lub wyrafinowanej grze formy. To czas kontrastu, dynamizmu i przepychu. W obliczu wszechobecnego memento mori próbowano zaklinać nietrwałość świata kunsztownym konceptem i olśniewającą estetyką. Od metafizycznych rozważań Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego po sarmacką dumę i barwność prozy Paska – barok pozostaje fascynującym świadectwem ludzkiej duszy poszukującej sensu w labiryncie sprzeczności.
Najważniejsze zagadnienia
Na maturze z baroku warto zwrócić uwagę na światopogląd epoki, kontrreformację oraz charakterystyczne cechy literatury i sztuki. Warto znać twórczość Jana Andrzeja Morsztyna, Daniela Naborowskiego i Wacława Potockiego oraz rozumieć, jak ich utwory ukazują niepokój, przemijanie i sprzeczności ludzkiego życia. Przydatna będzie również znajomość najważniejszych motywów, środków stylistycznych oraz nurtów obecnych w literaturze baroku.
1. Podstawowe koncepcje
- Dualizm świata i człowieka: Rozdarcie między cielesnością a duchowością, między tym, co ziemskie (grzeszne, przemijalne), a tym, co boskie (wieczne)
- Teocentryzm na nowo: Powrót do silnej religijności (często o podłożu kontrreformacyjnym) po renesansowym skupieniu na człowieku
- Vanitas (marność): Przekonanie o nietrwałości dóbr materialnych, urody i życia (kluczowy cytat z Księgi Koheleta: Vanitas vanitatum et omnia vanitas – Marność nad marnościami i wszystko marność)
- Koncepcja Homo bulla (człowiek-bańka): Metafora ludzkiego życia jako kruchego, nietrwałego i łatwego do zniszczenia
- Sarmatyzm: Specyficzna polska ideologia i styl życia szlachty, oparta na przywiązaniu do tradycji, wierze w szczególne pochodzenie (od starożytnych Sarmatów) oraz łączeniu katolicyzmu z ksenofobią i dumą narodową
2. Literatura i gatunki
- Marinizm: Kierunek w poezji (od Giambattisty Marina), którego celem było zadziwienie czytelnika poprzez nadmiar środków stylistycznych, kunsztowną formę i koncept (zaskakujący pomysł literacki)
- Poezja metafizyczna: Głęboka, intelektualna twórczość skupiona na relacji człowieka z Bogiem i lęku przed śmiercią (np. Mikołaj Sęp-Szarzyński)
- Pamiętnikarstwo: Rozkwit literatury faktu, barwne opisy życia szlacheckiego, obyczajowości i wojen (np. Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska)
- Główne gatunki:
- Sonet: Wykorzystywany do przedstawienia trudnych tematów filozoficznych
- Epos: Rozbudowane utwory heroiczne (np. Wojna chocimska Wacława Potockiego)
- Komedia molierowska: Satyryczne spojrzenie na wady społeczne
- Listy: Popularna forma komunikacji literackiej (np. listy Jana III Sobieskiego do Marysieńki)
3. Filozofia
- Blaise Pascal: Twierdził, że człowiek jest „trzcinią myślącą” – najsłabszą w przyrodzie, ale wielką dzięki świadomości. Znany z „zakładu Pascala” (wiara w Boga się opłaca)
- René Descartes (Kartezjusz): Autor słynnego Cogito ergo sum (Myślę, więc jestem). Choć racjonalista, kładł fundamenty pod nowożytny dualizm duszy i ciała
- Sceptycyzm: Zwątpienie w możliwości poznawcze ludzkich zmysłów i rozumu
- Mistycyzm: Poszukiwanie bezpośredniego, duchowego kontaktu z bóstwem poprzez ekstazę i intuicję
4. Sztuka
- Dynamizm i ruch: Rzeźby i obrazy sprawiają wrażenie zatrzymanych w pół kroku, pełne są ekspresji i emocji (np. Ekstaza św. Teresy Berniniego)
- Światłocień (chiaroscuro): Silne kontrasty światła i cienia, budujące dramatyzm sceny (mistrzem tego nurtu był Caravaggio)
- Przepych i dekoracyjność: Bogactwo ozdób, złoceń, skomplikowanych form architektonicznych (woluty, kręcone kolumny)
- Iluzjonizm: Malarstwo sufitowe dające wrażenie otwartego nieba lub nieskończonej przestrzeni (triumf architektury „oszukującej oko”)
- Horror vacui: Lęk przed pustką, objawiający się wypełnianiem każdego skrawka powierzchni detalami i ozdobami