Renesans
Humanistyczny ład
Nauka to pasja
Poczytaj
Szybka powtórka – zapoznaj się z najważniejszymi zagadnieniami, powtarzaj z nami przed maturą
XIV / XV w. - początek XVII
Renesans
Nic, co ludzkie, nie jest mi obce
Terencjusz
Renesans to wielkie odrodzenie ludzkiego ducha, moment, w którym człowiek, ufny w potęgę własnego rozumu, na nowo odkrył harmonię świata i godność jednostki. To epoka optymizmu, która rzuciła pomost między antyczną mądrością a chrześcijańską nadzieją, budując wizję rzeczywistości uporządkowanej, pięknej i celowej. Od kunsztownych strof Kochanowskiego po obywatelską troskę Modrzewskiego – renesans pozostaje świadectwem narodzin nowożytnego humanizmu, w którym ziemskie szczęście, spokój sumienia i dążenie do nieśmiertelnej sławy stały się fundamentami europejskiej kultury
Najważniejsze zagadnienia
1. Fundamenty kultury
- Antropocentryzm: Przekonanie, że człowiek (gr. anthropos) jest w centrum zainteresowania, a nie Bóg (teocentryzm średniowiecza)
- Ad fontes (Powrót do źródeł): Postulat czerpania wzorców bezpośrednio ze starożytnej Grecji i Rzymu, a nie ze średniowiecznych komentarzy
- Humanizm: Prąd filozoficzny i kulturalny stawiający na pierwszym miejscu godność, wolność i wszechstronny rozwój człowieka (ideał uomo universale (wł.) – człowiek uniwersalny)
- Reformacja: Ruch religijny (Luter, Kalwin) kwestionujący autorytet Kościoła katolickiego, co prowadziło do wojen religijnych, ale też rozwoju myśli obywatelskiej i tolerancji
2. Literatura i gatunki
- Dwujęzyczność: Twórczość w języku łacińskim (międzynarodowym) oraz rozwój literatury narodowej (Rej: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”)
- Liryka: Rozwój twórczości Jana Kochanowskiego. Dominacja pieśni (horacjanizm: carpe diem, non omnis moriar), hymnów (np. Czego chcesz od nas, Panie?), fraszek (drobne utwory o charakterze epikurejskim, często z puentą) oraz cyklu Trenów (elegie poświęcone Urszulce)
- Dramat: Powrót do tragedii antycznej (np. Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego, z zachowaniem zasady trzech jedności, chóru i konfliktu tragicznego)
- Proza: Rozwój publicystyki (Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej) oraz prozy parenetycznej (Łukasz Górnicki, Dworzanin polski)
3. Filozofia
a) Giovanni Pico della Mirandola
- Główna idea: Godność człowieka.
- Uwagi: Autor słynnej Mowy o godności człowieka (uznawanej za manifest renesansu). Twierdził, że człowiek jako jedyne stworzenie nie ma przypisanej stałej natury – Bóg postawił go w centrum świata i dał mu wolną wolę, by sam zdecydował, czy „stoczy się do poziomu zwierząt”, czy „wzniesie do rzędu istot boskich”
b) Erazm z Rotterdamu
- Główna idea: Humanizm chrześcijański i irenikizm (z gr. eirene – pokój), tzn. dążenie do pokoju
- Uwagi: Autor Pochwały głupoty. Opowiadał się za powrotem do czystej Ewangelii i prostoty wiary. Krytykował zepsucie Kościoła, ale był przeciwnikiem radykalizmu i przemocy. Wierzył w naturalną dobroć człowieka i potęgę edukacji
c) Niccolò Machiavelli
- Główna idea: Realizm polityczny (makiawelizm).
- Uwagi: W dziele Książę oddzielił politykę od moralności. Twierdził, że władca musi być skuteczny, a niekoniecznie „dobry” w sensie religijnym (słynne porównanie do cech lwa i lisa). Jego pesymistyczna wizja natury ludzkiej kontrastowała z optymizmem innych humanistów
d) Thomas More (Tomasz Morus)
- Główna idea: Utopia (idealne państwo).
- Uwagi: W swoim dziele opisał wyspę Utopię, na której panuje sprawiedliwość, brak własności prywatnej i tolerancja religijna. Jego myśl dała początek nurtowi literatury utopijnej, badającemu relację między jednostką a społeczeństwem
e) Michel de Montaigne
- Główna idea: Sceptycyzm i subiektywizm.
- Uwagi: Twórca gatunku eseju (dzieło Próby). Zadawał fundamentalne pytanie: „Que sais-je?” (Co ja wiem?). Podkreślał, że prawda jest względna, a człowiek powinien skupić się na poznawaniu samego siebie i akceptacji własnej niedoskonałości
f) Andrzej Frycz Modrzewski (polski akcent)
- Główna idea: Naprawa państwa i równość wobec prawa.
- Uwagi: Autor traktatu O poprawie Rzeczypospolitej. Jako wybitny myśliciel polityczny postulował m.in. surowe i równe kary dla wszystkich stanów (np. za zabójstwo), opiekę państwa nad ubogimi oraz reformę szkolnictwa
g) Giordano Bruno
- Główna idea: Panteizm i nieskończoność wszechświata.
- Uwagi: Głosił, że Bóg nie jest bytem zewnętrznym, lecz jest obecny w całej naturze (wszystko jest „przeniknięte bóstwem”). Jego wizja nieskończonego kosmosu wykraczała daleko poza ówczesne dogmaty, za co został skazany przez inkwizycję na śmierć na stosie (1600 r.)
4. Koncepcja piękna i sztuki
- Harmonia i proporcja: Piękno postrzegane jako obiektywny ład, symetria i matematyczny porządek (złoty podział), często oparty na wzorcach greckich i rzymskich
- Deus artifex (Bóg-Artysta): Świat postrzegany jako doskonałe, harmonijne dzieło Boga-Architekta, co wyrażało się w pochwale ładu natury (np. w utworze Kochanowskiego Czego chcesz od nas Panie)
- Mimesis: Sztuka jako naśladowanie natury i rzeczywistości, dążenie do realizmu i precyzji w oddawaniu świata (np. w malarstwie Leonarda da Vinci)
- Ars longa, vita brevis: Przekonanie o nieśmiertelności sztuki i poezji (non omnis moriar – nie wszystek umrę), która jest jedynym sposobem na pokonanie śmierci i przemijania