Oświecenie
Czasy rozumu, który pragnie ładu
Nauka to pasja
Poczytaj
Szybka powtórka – zapoznaj się z najważniejszymi zagadnieniami, powtarzaj z nami przed maturą
1740 r .- 1822 r.
Oświecenie
Prawdziwa cnota krytyk się nie boi
Krasicki
Oświecenie to epoka triumfującego rozumu i odważnego optymizmu, w której mrok barokowych niepokojów ustąpił miejsca racjonalnemu poznaniu. Człowiek tej doby, wyzwolony z więzów dogmatów i zabobonów, uznał własny umysł za najwyższe narzędzie naprawy świata, wierząc w nieograniczony postęp, naukę i potęgę edukacji. To czas ładu, jasności stylu i obywatelskiej odpowiedzialności, który porzucił metafizyczne labirynty na rzecz walki o wolność, równość i sprawiedliwe prawa jednostki. Od błyskotliwej satyry Ignacego Krasickiego, piętnującej wady narodowe, po reformatorską myśl twórców Konstytucji 3 Maja – polskie oświecenie pozostaje świadectwem narodzin nowoczesnego narodu, w którym literatura stała się narzędziem pożytku publicznego, a mądrość – fundamentem budowania nowego prawa
Najważniejsze zagadnienia
- Krytycyzm i racjonalizm: Podważanie tradycyjnych autorytetów, przesądów i dogmatów na rzecz wiedzy opartej na rozumie i doświadczeniu
- Dydaktyzm i utylitaryzm: Przekonanie, że literatura i sztuka powinny uczyć, wychowywać obywatela i być pożyteczne społecznie (ucząc – bawić, bawiąc – uczyć)
- Reforma państwa i społeczeństwa: W Polsce szczególnie istotny temat naprawy Rzeczypospolitej, walki z sarmackim zacofaniem, pijaństwem i korupcją (czas Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 Maja)
- Wychowanie nowego obywatela: Nacisk na edukację (powstanie Komisji Edukacji Narodowej), która miała kształtować patriotów i ludzi światłych.
- Satyra: Główny oręż w walce z wadami narodowymi (np. Satyry Ignacego Krasickiego, m.in. Do króla, Pijaństwo, Żona modna)
- Bajka: Krótka forma o charakterze dydaktycznym, zawierająca morał. Mistrzem bajki epigramatycznej i narracyjnej był Krasicki (np. Szczur i kot, Jagnię i wilcy)
- Poemat heroikomiczny: Parodia eposu rycerskiego, służąca ośmieszeniu konkretnych zjawisk (np. Monachomachia – krytyka wad duchowieństwa)
- Powieść nowożytna: Początki gatunku (np. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki – pierwsza polska powieść)
- Publicystyka: Rozkwit pism politycznych (np. Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj) publikowanych m.in. w „Monitorze”
- Komedia oświeceniowa: Wyśmiewanie wad (np. Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza – starcie obozu reform z konserwatystami)
- Racjonalizm (Kartezjusz): Przekonanie, że rozum jest jedynym wiarygodnym narzędziem poznania rzeczywistości (Cogito ergo sum)
- Empiryzm (Francis Bacon, John Locke): Teoria głosząca, że źródłem wiedzy jest doświadczenie zmysłowe; umysł dziecka to tabula rasa (czysta karta)
- Deizm: Pogląd, że Bóg stworzył świat (niczym wielki mechanizm zegarowy), ale nie ingeruje w jego dalsze losy i prawa natury
- Ateizm: Całkowite odrzucenie wiary w istnienie Boga (nurt mniejszościowy, ale radykalnie wpływowy)
- Sensualizm: Przekonanie, że cała wiedza pochodzi od wrażeń zmysłowych
- Libertynizm: Ruch umysłowy głoszący wolność myśli, często utożsamiany z wolnomyślicielstwem i swobodą obyczajową
4. Sztuka i architektura
- Klasycyzm: Dominujący styl nawiązujący do wzorców antycznych (harmonia, symetria, spokój, oszczędność zdobień)
- Architektura: Budowle na planie figur geometrycznych, z kolumnadami i portykami (np. Łazienki Królewskie w Warszawie, Pałac w Śmiełowie)
- Malarstwo: Precyzyjna linia, tematyka historyczna, mitologiczna i portretowa (np. Marcello Bacciarelli, Bernardo Bellotto zwany Canalettem – widoki Warszawy)
- Sentymentalizm: Nurt literacko-artystyczny (inspirowany Janem Jakubem Rousseau), stawiający na emocje, czułość i powrót do natury
- Przykład: Ośrodek w Puławach Izabeli Czartoryskiej, sielanki Franciszka Karpińskiego (np. Laura i Filon)
- Rokoko: Schyłkowa faza baroku, charakteryzująca się lekkością, dekoracyjnością, motywami muszli (rocaille) i dbałością o detal (głównie w wystroju wnętrz i rzemiośle)