Młoda Polska
Sztuka i peleryna
Nauka to pasja
Poczytaj
Szybka powtórka – zapoznaj się z najważniejszymi zagadnieniami, powtarzaj z nami przed maturą
1890 r. - 1918 r.
Młoda Polska
Niech żyje sztuka, człowiek zginąć musi
Przerwa-Tetmajer
Młoda Polska to epoka rozchwianych nerwów i metafizycznego głodu, która wybuchła jako bunt przeciwko ciasnemu gorsetowi pozytywistycznego rozsądku. Gdy „szkiełko i oko” przestało wystarczać do opisu otchłani ludzkiej duszy, artyści odrzucili cyrkiel inżyniera na rzecz symbolu, snu i intuicji. To czas, w którym suchy fakt ustąpił miejsca nastrojowi, a utylitaryzm został wyparty przez kult „sztuki dla sztuki”, celebrującej piękno wolne od jakichkolwiek społecznych powinności.
W polskim wydaniu modernizm stał się tragicznym tańcem między dekadenckim znużeniem a neoromantyczną tęsknotą za wolnością. Od symbolicznych dramatów Stanisława Wyspiańskiego, rozliczających naród z jego niemocy, przez impresjonistyczne pejzaże duszy w poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera, aż po naturalistyczną i pełną chłopskiego wigoru epopeję Władysława Reymonta – epoka ta ukształtowała Polaka jako istotę rozdartą między instynktem a intelektem. Literatura znów stała się misterium i krzykiem, czyniąc z pisarza kapłana piękna, a z wewnętrznego przeżycia – jedyną autentyczną drogę do prawdy o świecie
Najważniejsze zagadnienia
1. Źródła myślenia
- Negacja pozytywizmu: Odrzucenie wiary w nieograniczony postęp, naukę i utylitaryzm na rzecz intuicji i przeżyć wewnętrznych
- Poczucie schyłku (Fin de siècle): Przekonanie o kryzysie cywilizacji, upadku wartości i nadchodzącej katastrofie
- Neoromantyzm: Powrót do romantycznych idei wolnościowych, roli natchnienia i duchowości
- Indywidualizm: Skupienie na unikalnym „ja”, emocjach i subiektywnym postrzeganiu świata
- Dekadentyzm: Postawa bierności, melancholii i znużenia życiem, manifestująca się w poszukiwaniu silnych, często chorobliwych doznań estetycznych
2. Literatura i gatunki
- Liryka nastrojowa i symboliczna: Skupienie na muzyczności wiersza i obrazowaniu stanów duszy. Kazimierz Przerwa–Tetmajer Deszcz jesienny, Jan Kasprowicz Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach
- Dramat symboliczny: Łączenie realizmu z metafizyką i wizyjnością. Stanisław Wyspiański Wesele.
- Powieść panoramiczna i naturalistyczna: Szczegółowe opisy społeczeństwa i biologizmu ludzkiej natury. Władysław Reymont Chłopi, Stefan Żeromski Ludzie bezdomni
- Nowe prądy:
- Impresjonizm – łapanie chwili. W literaturze: bardzo dużo przymiotników, synestezja (mieszanie zmysłów, np. „słyszenie barw”), skupienie na nastroju. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w wierszu „Melodia mgieł nocnych” – poeta nie opisuje gór, ale taniec mgieł, dźwięki potoku i blask księżyca. W malarstwie: Leon Wyczółkowski czy Władysław Podkowiński, którzy nakładali barwne plamy, by oddać migotanie światła.
- Ekspresjonizm – estetyka krzyku. W literaturze: dynamizm, hiperbola, silne emocje, wizje katastroficzne. Jan Kasprowicz w cyklu hymnów „Dies irae” – wizja sądu ostatecznego pełna cierpienia i buntu przeciw Bogu. W sztuce: słynny obraz „Krzyk” Edvarda Muncha to ikona tego nurtu; w Polsce tendencje te widać było w grafikach grupy Bunt.
- Symbolizm – język duszy. Symboliści uznali, że najważniejsze sprawy są niewypowiedziane. Skoro nie da się nazwać duszy czy absolutu wprost, trzeba użyć symbolu – znaku, który ma jedno znaczenie dosłowne i nieskończenie wiele znaczeń ukrytych. W literaturze: Budowanie tajemnicy, niedopowiedzenia, wieloznaczność. Stanisław Wyspiański w Weselu. Złoty róg, chochoł czy kaduceusz to nie są zwykłe przedmioty, ale klucze do zrozumienia polskiej psychiki i narodowej niemocy. W malarstwie: Jacek Malczewski, który na swoich obrazach łączył realistyczne postacie z mitologicznymi faunami i chimerami.
3. Filozofia
- Artur Schopenhauer: Głosił pesymizm i przekonanie, że życie jest cierpieniem napędzanym przez ślepy popęd. Ratunkiem miała być sztuka lub buddyjska nirwana
- Fryderyk Nietzsche: Propagował kult siły, ideę „nadczłowieka” i konieczność „przewartościowania wszystkich wartości”
- Henri Bergson: Wprowadził pojęcie „pędu życiowego” (élan vital) oraz intuicjonizm – uznanie intuicji za jedyne narzędzie poznania prawdy
4. Koncepcja piękna i sztuki
- „Sztuka dla sztuki”: Przekonanie, że sztuka nie ma celów dydaktycznych ani społecznych; jest wartością samą w sobie (manifest Stanisława Przybyszewskiego)
- Znaczenie artysty: Twórca jako jednostka wybitna, „wybraniec bogów”, odizolowany od „filistrów” (mieszczaństwa nastawionego na zysk)
- Secesja w sztukach plastycznych: Dekoracyjność, płynność linii i motywy roślinne.
- Przykłady: Polichromie i witraże Stanisława Wyspiańskiego oraz obrazy Jacka Malczewskiego.